Το Ινστιτούτο Prolepsis συμμετέχει στο ευρωπαϊκό έργο PARTNER για την ενίσχυση της υγείας στις φυλακές
Η κατάσταση μέσα στις φυλακές παραμένει ένα από τα πιο «αθέατα» πεδία της δημόσιας υγείας στην Ευρώπη. Για χιλιάδες ανθρώπους που ζουν σε συνθήκες κράτησης, η πρόσβαση σε ιατρικές υπηρεσίες είναι περιορισμένη, αποσπασματική και συχνά καθυστερημένη, ενώ οι ανισότητες που προϋπάρχουν στην κοινότητα εντείνονται πίσω από τα κάγκελα. Χαμηλά επίπεδα αλφαβητισμού σε ζητήματα φροντίδας, ανεπαρκείς υποδομές και η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού διαμορφώνουν ένα περιβάλλον όπου η πρόληψη και η συστηματική παρακολούθηση υποχωρούν μπροστά στην αντιμετώπιση του επείγοντος.
Το PARTNER (Participatory Approach for Training, Empowerment, and Health Education Resources in Prisons) είναι ένα τριετές ευρωπαϊκό έργο που εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η φροντίδα των κρατουμένων και του προσωπικού εντός των σωφρονιστικών καταστημάτων. Έχει διάρκεια από τον Οκτώβριο του 2024 έως τον Σεπτέμβριο του 2027 και χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα ERASMUS+ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και συντονίζεται από το Πανεπιστήμιο της Πίζας. Στο έργο συμμετέχουν το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Μονπελιέ από την Γαλλία, το Ινστιτούτο Prolepsis από την Ελλάδα, το ASST Santi Paolo e Carlo από την Ιταλία και η Εθνική Διοίκηση Σωφρονιστικών Ιδρυμάτων της Μολδαβίας.
Με κεντρικό άξονα τον αλφαβητισμό υγείας και μέσα από μια συμμετοχική προσέγγιση, το PARTNER δίνει έμφαση στην ενδυνάμωση όσων ζουν και εργάζονται στις φυλακές, μέσα από γνώση και πρακτικές δεξιότητες που μπορούν να αξιοποιηθούν στην καθημερινότητα. Παράλληλα, συμβάλλει στην καταγραφή των αναγκών που αναδύονται στο σωφρονιστικό περιβάλλον και αντιμετωπίζει τη φροντίδα στη φυλακή ως ζήτημα δημόσιας υγείας, που αφορά την κοινωνία στο σύνολό της πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την κράτηση. Σε ένα πλαίσιο όπου η διαχείριση του επείγοντος κυριαρχεί, το έργο μετατοπίζει το βάρος στην πρόληψη, στην κατανόηση και στην καθημερινή αυτοδιαχείριση.
Η συμμετοχική διαδικασία αποτελεί κεντρικό στοιχείο της προσέγγισης του PARTNER. Κρατούμενοι και εργαζόμενοι στις φυλακές δεν αντιμετωπίζονται ως παθητικοί αποδέκτες, αλλά ως συνομιλητές που συμβάλλουν στη διαμόρφωση παρεμβάσεων προσαρμοσμένων στις πραγματικές συνθήκες του σωφρονιστικού περιβάλλοντος. Παράλληλα, το έργο αναγνωρίζει ότι η φροντίδα στη φυλακή αφορά και το σωφρονιστικό προσωπικό, το οποίο καλείται να διαχειριστεί σύνθετα περιστατικά, συχνά με περιορισμένους πόρους και χωρίς επαρκή υποστήριξη.
Από τον Μάιο έως τον Ιούλιο του 2025, οι εταίροι του PARTNER υλοποίησαν ομαδικές συνεδρίες συνδημιουργίας σε σωφρονιστικά καταστήματα τεσσάρων χωρών, της Ελλάδας, της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Μολδαβίας. Στις συναντήσεις συμμετείχαν κρατούμενοι και μέλη του σωφρονιστικού προσωπικού, οι οποίοι κλήθηκαν να μοιραστούν εμπειρίες, δυσκολίες και προτάσεις που αφορούν την καθημερινή διαχείριση θεμάτων φροντίδας στις φυλακές.
Παρά τις διαφορές στα εθνικά σωφρονιστικά συστήματα, οι συνεδρίες ανέδειξαν ένα κοινό μοτίβο προκλήσεων. Ο υπερπληθυσμός, η γραφειοκρατία, οι καθυστερήσεις στην πρόσβαση σε ιατρικές υπηρεσίες και η έλλειψη ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού περιορίζουν τη δυνατότητα ουσιαστικής φροντίδας, οδηγώντας σε μια πρακτική που επικεντρώνεται κυρίως στα επείγοντα περιστατικά.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην εκτεταμένη εξάρτηση από τη φαρμακευτική αγωγή, συχνά χωρίς παράλληλη ψυχολογική ή ψυχοκοινωνική υποστήριξη. Η απουσία εξειδικευμένων επαγγελματιών ψυχικής υγείας περιορίζει τις δυνατότητες ολοκληρωμένης προσέγγισης, σε ένα περιβάλλον όπου τα προβλήματα ψυχικής υγείας είναι συχνά και σύνθετα.
Οι μαρτυρίες των κρατουμένων αποτυπώνουν με σαφήνεια αυτή την πραγματικότητα. Μια κρατούμενη σε ελληνική φυλακή ανέφερε ότι «αν δεν πονάς πολύ, δεν πρόκειται να δεις γιατρό. Πρέπει να φωνάξεις για να σε ακούσουν», περιγράφοντας μια εμπειρία όπου η πρόσβαση στην ιατρική φροντίδα συνδέεται με την ένταση του προβλήματος. Άλλος συμμετέχων σημείωσε ότι «ρωτάμε ο ένας τον άλλον τι φάρμακο να πάρουμε ή πώς να το βρούμε· εμπιστεύομαι τον συγκρατούμενό μου περισσότερο από το ιατρείο», αναδεικνύοντας άτυπες μορφές αλληλοϋποστήριξης και χαμηλό επίπεδο εμπιστοσύνης στο σύστημα της φυλακής.
Αντίστοιχες δυσκολίες περιέγραψε και το σωφρονιστικό προσωπικό. «Μας ζητούν να κάνουμε πρόληψη, αλλά τρέχουμε συνεχώς από το ένα επείγον περιστατικό στο άλλο», ανέφερε υπάλληλος φυλακής, υπογραμμίζοντας την πίεση χρόνου και πόρων. Σε ό,τι αφορά την ψυχική υγεία, συμμετέχων σημείωσε ότι «δεν έχουμε ψυχολόγους για τακτικές συνεδρίες. Δίνουμε χάπια, αλλιώς δεν μπορούμε να ανταπεξέλθουμε», περιγράφοντας μια πρακτική που προκύπτει από την έλλειψη εναλλακτικών λύσεων.
Μέσα από τις συνεδρίες αναδείχθηκαν κοινές προτεραιότητες για τα άτομα που ζουν και εργάζονται στις φυλακές. Στην κορυφή βρέθηκαν η ψυχική υγεία και η πρόληψη της αυτοκτονίας, η υγιεινή και η πρόληψη λοιμώξεων, η διατροφή, η διαχείριση χρόνιων νοσημάτων, η χρήση ουσιών, η σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία, καθώς και η παροχή πρώτων βοηθειών. Οι συμμετέχοντες τόνισαν ότι η εκπαίδευση πρέπει να είναι διαδραστική, πρακτική και πολιτισμικά προσαρμοσμένη, ώστε να έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στην καθημερινότητα.
Τα ευρήματα αυτά αποτελούν τη βάση για το επόμενο στάδιο του έργου PARTNER, που αφορά την ανάπτυξη εκπαιδευτικού υλικού και πρακτικών εργαλείων. Στόχος είναι τα εργαλεία αυτά να ανταποκρίνονται στις πραγματικές συνθήκες ζωής και εργασίας εντός των φυλακών και να μπορούν να αξιοποιηθούν ευέλικτα από κρατούμενους και προσωπικό, ενισχύοντας τον αλφαβητισμό υγείας με βιώσιμο και εφαρμόσιμο τρόπο.
