Μιχάλης Νικολάου: Οι νέες θεραπείες αλλάζουν τα δεδομένα στον καρκίνο του μαστού

Ο Οκτώβριος, ο μήνας που είναι αφιερωμένος στην ευαισθητοποίηση για τον καρκίνο του μαστού, υπενθυμίζει κάθε χρόνο τον κρίσιμο ρόλο της πρόληψης και της έγκαιρης διάγνωσης αλλά και την ελπίδα της θεραπείας. Ο καρκίνος του μαστού — η πιο συχνή μορφή καρκίνου στις γυναίκες — δεν είναι πια μια ανίκητη νόσος, αλλά μια πρόκληση που μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά, αρκεί να εντοπιστεί εγκαίρως.

Ο Δρ Μιχάλης Νικολάου, Παθολόγος–Ογκολόγος και Επιμελητής Α’ στην Α’ Παθολογική–Ογκολογική Κλινική του Γ.Α.Ο.Ν.Α. «Ο Άγιος Σάββας» και δημιουργός του προγράμματος κατ’ οίκον νοσηλείας «ΟΙΚΟΘΕΝ», απαντά στις ερωτήσεις μας για τις νέες ελπιδοφόρες θεραπευτικές εξελίξεις, τον ρόλο της κατ’ οίκον φροντίδας και τη σημασία της σχέσης γιατρού–ασθενούς, στέλνοντας σε όλες τις γυναίκες το μήνυμα ότι «η πρόληψη είναι πράξη φροντίδας και αγάπης για τον εαυτό μας».

Πώς έχει διαμορφωθεί η εικόνα του καρκίνου του μαστού τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα; Μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι για το μέλλον;

Μόνο αισιόδοξοι πρέπει να είμαστε αφού τα τελευταία χρόνια, η εικόνα του καρκίνου του μαστού έχει αλλάξει καθοριστικά. Η έγκαιρη διάγνωση με τη βοήθεια της τεχνολογίας, η χρήση λιγότερο επεμβατικών μεθόδων, οι νέες θεραπείες και η αυξημένη ενημέρωση των γυναικών έχουν οδηγήσει σε εντυπωσιακή βελτίωση της επιβίωσης και της ποιότητας ζωής. Ο καρκίνος του μαστού δεν είναι πια μια «μονολιθική» νόσος που προκαλεί πανικό στο άκουσμα της αλλά πολλές διαφορετικές βιολογικές οντότητες που αντιμετωπίζονται με εξατομικευμένο τρόπο και η εξέλιξη συνήθως είναι ευοίωνη. Στην Ελλάδα, βλέπουμε γυναίκες που όχι μόνο θεραπεύονται, αλλά συνεχίζουν τη ζωή τους ενεργά, δημιουργικά και κυρίως χωρίς το στίγμα του παρελθόντος. Μοιράζονται το γεγονός με θάρρος και δεν επιζητούν τον οίκτο αλλά το αντίθετο, το κάνουν προμετωπίδα της νέας τους ζωής «αφού τα κατάφερα εγώ, μπορείς και εσύ».  Έχουμε βέβαια ακόμα δρόμο να διανύσουμε, όμως η προοπτική είναι μόνο αισιόδοξη.

Ποια είναι τα βασικά βήματα που μπορεί να κάνει μια γυναίκα για να προστατεύσει την υγεία του μαστού της;

Το πρώτο και πιο ουσιαστικό βήμα είναι η ενημέρωση. Μια γυναίκα που γνωρίζει το σώμα της και παρακολουθεί τις αλλαγές του, μπορεί να αναγνωρίσει έγκαιρα κάτι που δεν είναι φυσιολογικό. Η αυτοεξέταση, η ετήσια μαστογραφία, η κλινική εξέταση από εξειδικευμένο ιατρό αποτελούν τον πυρήνα της πρόληψης. Συχνά αναφέρω ότι πρέπει να αγαπήσουμε τον εαυτό μας, να του δώσουμε αξία και χρόνο καθώς ο σύγχρονος τρόπος ζωής και η ένταση της καθημερινότητας πολλές φορές δεν ευνοούν. Η υιοθέτηση ενός πιο υγιεινού τρόπου ζωής με διατροφή πλούσια σε φρούτα και λαχανικά, η άσκηση, η αποφυγή του καπνίσματος και της υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ βοηθάει καθοριστικά.

Από ποια ηλικία και με ποια συχνότητα πρέπει να ξεκινά ο προληπτικός έλεγχος;

Σύμφωνα με τις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες, η μαστογραφία πρέπει να ξεκινά στην ηλικία των 40 ετών και να επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο. Ο συνδυασμός της με υπέρηχο μαστών είναι ιδιαίτερα ωφέλιμος, καθώς οι δύο εξετάσεις αλληλοσυμπληρώνονται και παρέχουν πληρέστερη εικόνα. Σε γυναίκες με οικογενειακό ή γενετικό ιστορικό, ο έλεγχος μπορεί να αρχίσει νωρίτερα, ακόμα και από τα 30. Η μαγνητική τομογραφία μαστών είναι εξαιρετικό εργαλείο, το οποίο όμως πρέπει να χρησιμοποιείται με κριτήριο — όχι με υπερβολή. Η εξατομίκευση και εδώ είναι καθοριστική. Κάθε γυναίκα πρέπει να συζητά με τον γιατρό της, τον προσωπικό της κίνδυνο και να διαμορφώνει μαζί του το κατάλληλο πρόγραμμα πρόληψης. Η πρόληψη δεν είναι μία τυποποιημένη συνταγή για κάθε γυναίκα αλλά μία εξατομικευμένη στρατηγική.

Ποιες είναι οι πιο σημαντικές εξελίξεις στη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τα τελευταία χρόνια;

Για να απαντηθεί πιο εύκολα το ερώτημα, πρέπει να διακρίνουμε τις δύο φάσεις της νόσου: την ιάσιμη και τη μεταστατική. Η πρόοδος είναι εντυπωσιακή και στις δύο περιπτώσεις. Η έγκαιρη ανίχνευση του καρκίνου που οδηγεί και σε πρώιμη νόσο συνοδεύεται σχεδόν πάντα από ίαση. Το μεγάλο μας στοίχημα είναι όλες οι γυναίκες μέσω της πρόληψης να επιτυγχάνουν αυτό το σκοπό. Από την άλλη για εκείνες της περιπτώσεις που το πρόβλημα δεν εντοπίστηκε έγκαιρα διαθέτουμε μία πλειάδα από στοχευμένες θεραπείες, ανοσοθεραπείες και καινοτόμους συνδυασμούς που επιτρέπουν την αντιμετώπιση του με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και λιγότερες παρενέργειες. Η γενετική επιστήμη με τους βιολογικούς δείκτες και τη μοριακή ανάλυση του όγκου μας καθοδηγούν ώστε να εξατομικεύουμε τη θεραπεία και να επιλέξουμε αυτή που ταιριάζει στο «προφίλ» του κάθε ασθενούς. Η ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στη διαγνωστική και στην ανάπτυξη θεραπειών ακριβείας ανοίγουν νέους ορίζοντες διαμορφώνοντας ένα πιο ελπιδοφόρο μέλλον.

Τι σημαίνει στην πράξη η εξατομικευμένη ιατρική και πόσο καθοριστικό είναι να παρέχεται προσαρμοσμένη θεραπεία στις ανάγκες κάθε γυναίκας;

Η εξατομικευμένη ιατρική είναι το παρόν και το μέλλον της ογκολογίας ενώ σε πολλές περιπτώσεις της ιατρικής αποτελεί το ζητούμενο. Δεν αντιμετωπίζουμε απλώς ένα καρκίνο, αλλά ένα συγκεκριμένο άνθρωπο με τη δική του βιολογία, ιστορία, ανάγκες και προσδοκίες. Η θεραπεία πλέον δεν βασίζεται μόνο στο είδος ή το στάδιο του όγκου, αλλά κυρίως στα μοριακά χαρακτηριστικά του. Αυτό σημαίνει πιο αποτελεσματική φαρμακευτική αγωγή, λιγότερη τοξικότητα και μεγαλύτερη πιθανότητα ίασης. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως η επιστημονική πρόοδος αποκτά νόημα μόνο όταν μεταφράζεται και σε ανθρώπινη φροντίδα. Η αποτελεσματικότητα και η αποδοτικότητα κάθε θεραπείας με οικονομοτεχνικούς όρους χωρίς την ποιότητα δεν έχει θέση στη σύγχρονη ιατρική και θυμίζει την αρχαία πρακτική του Καιάδα.

Η κατ’ οίκον ογκολογική φροντίδα είναι ένα πεδίο στο οποίο έχετε προσωπική εμπειρία. Πώς επηρεάζει την ποιότητα ζωής των ασθενών;

Η κατ’ οίκον φροντίδα αλλάζει τη φιλοσοφία της ογκολογίας. Μέσα από το πρόγραμμα «ΟΙΚΟΘΕΝ», αποδείξαμε ότι η χορήγηση αντινεοπλασματικής θεραπείας στην οικία του ασθενούς είναι και εφικτή και ασφαλής. Πρόκειται για μία βαθιά ανθρώπινη και αλτρουιστική πράξη που μας κάνει καλύτερους. Το να προσφέρεις βοήθεια την στιγμή που υπάρχει ανάγκη είναι ευλογία. Οι ασθενείς απολαμβάνουν τη θεραπεία τους στο φυσικό τους περιβάλλον, κοντά στην οικογένεια, χωρίς αναμονές, χωρίς μετακινήσεις και με λιγότερο άγχος. Η ψυχολογία τους είναι στο ζενίθ και έτσι μπορούν να δώσουν τη μάχη κατά του καρκίνου απρόσκοπτα. Για τον γιατρό, είναι μια νέα μορφή εγγύτητας αφού βλέπει τον ασθενή στον χώρο του, κατανοεί καλύτερα τις ανάγκες του και μπορεί να προσφέρει ολιστική φροντίδα και ποιοτικό χρόνο. Το «ΟΙΚΟΘΕΝ» είναι ένα σπουδαίο βήμα για πιο ανθρώπινο, εξατομικευμένο και σύγχρονο Εθνικό Σύστημα Υγείας. Οι ασθενείς μας μας αναφέρουν ότι «είναι η πρώτη φορά που αισθάνονται το κράτος δίπλα τους».

Στην καθημερινή επαφή με τους ασθενείς, ποια θεωρείτε ότι είναι η πιο σημαντική στιγμή της επικοινωνίας σας;

Η πιο σημαντική στιγμή είναι εκείνη της αλήθειας και της ελπίδας. Όταν κοιτάς τον άνθρωπο απέναντί σου και του λες την αλήθεια, χωρίς υπερβολές, χωρίς ωραιοποιήσεις, με σχέδιο, γνώση, σεβασμό και πίστη πως σε όλο αυτό θα είμαστε συνοδοιπόροι. Θα είναι το κοινό μας βίωμα. Η επικοινωνία στην ογκολογία είναι μια πράξη θεραπείας από μόνη της. Δεν είναι μόνο τα φάρμακα αλλά και ο τρόπος που αγγίζεις, που ακούς, που εξηγείς. Αυτή η σχέση εμπιστοσύνης είναι το θεμέλιο της θεραπείας. Πολλές φορές οι γιατροί και οι ασθενείς δεν έχουν τις ίδιες προτεραιότητες, προσεγγίζοντας το νόσημα από άλλη πλευρά. Υπάρχουν κλινικές μελέτες φαρμάκων που, παρότι έδειξαν «αριθμητικό» όφελος, το προφίλ τοξικότητας και παρενεργειών δεν επέτρεψε την καθολική εφαρμογή τους στην καθημερινή πράξη. Ο ασθενής δεν ζητά απλώς την τελευταία φαρμακευτική καινοτομία· ζητά σεβασμό στο σώμα και στην προσωπικότητά του.

Πώς μπορούν οι γυναίκες που έχουν αντιμετωπίσει τον καρκίνο του μαστού να διαχειριστούν τη νέα φάση της ζωής τους μετά τη θεραπεία;

Η ζωή μετά τον καρκίνο είναι ένα καινούργιο κεφάλαιο, μια αποδέσμευση από το παλιό και μια νέα αρχή που εμπερικλείει εμπειρία, επίγνωση και δύναμη. Ο Ιπποκράτης μιλούσε για τη διπλή διάσταση της ασθένειας αυτή του σώματος και της ψυχής. Καμία άλλη νόσος δεν την εκφράζει τόσο ξεκάθαρα όσο ο καρκίνος του μαστού. Οι γυναίκες που ολοκληρώνουν τη θεραπεία δεν είναι οι ίδιες με πριν. Είναι νέοι άνθρωποι, πιο ώριμοι, πιο συνειδητοποιημένοι, που έχουν γνωρίσει τα όρια και τις αντοχές τους. Η παρακολούθηση, η σωματική άσκηση, η επανένταξη στην εργασία και στις κοινωνικές δραστηριότητες αποτελούν βασικά βήματα αυτής της πορείας. Εξίσου σημαντική είναι η συνεχής φροντίδα της ψυχικής και σωματικής υγείας, γιατί η αποκατάσταση δεν αφορά μόνο το σώμα αλλά και την ψυχή. Ιδιαίτερο σημείο αναφοράς αποτελεί η μητρότητα. Για τις γυναίκες που είναι και μητέρες, η επιστροφή στην κανονικότητα έχει βαθύτερη διάσταση, καθώς συνδέεται με τη φροντίδα και τη συναισθηματική ισορροπία της οικογένειας. Μέσα από το πρόγραμμα «ΟΙΚΟΘΕΝ» έχουμε δει ότι αυτή η διαδικασία «επανένταξης» γίνεται πιο ομαλά και με λιγότερο φόβο, όταν υπάρχει συνεχής υποστήριξη, καθοδήγηση και παρουσία μιας ομάδας φροντίδας που σέβεται και αγκαλιάζει τον άνθρωπο στο σύνολό του.

Ποια είναι τα συχνότερα λάθη ή παρανοήσεις που πρέπει να αποφεύγουν οι γυναίκες σχετικά με την πρόληψη ή τη θεραπεία;

Ένα συχνό λάθος είναι η αναβλητικότητα: «θα πάω αργότερα για τις εξετάσεις μου», «δεν πονάω, άρα είμαι καλά», «έχω αρκετή δουλεία αυτό το διάστημα». Ο καρκίνος του μαστού στα πρώιμα στάδια δεν δίνει συμπτώματα και για αυτό λέμε ότι η πρόληψη σώζει ζωές. Δεν πρέπει να παραμελούμε τον προληπτικό μας έλεγχο. Πρέπει να αγαπήσουμε τον εαυτό μας και να χρησιμοποιήσουμε προς το συμφέρον μας τα ωφελήματα της τεχνολογίας. Η ογκολογία είναι πεδίο υψηλής επιστημονικής εξειδίκευσης, η έννοια της ιατρικής ομάδας είναι ποιο ξεκάθαρη από οποιαδήποτε άλλη ιατρική ειδικότητα και κάθε απόφαση πρέπει να λαμβάνεται σε συνεργασία με αυτήν. Ο διάλογος με τον γιατρό είναι πάντα προτιμότερος από την απομόνωση του φόβου. Επίσης, είναι σημαντικό να αποφεύγονται οι αναξιόπιστες πληροφορίες από το διαδίκτυο που πολλές φορές παραπληροφορούν, τρομοκρατούν και τελικά οδηγούν σε λάθος αποφάσεις.

Αν μπορούσατε να στείλετε ένα μήνυμα σε κάθε γυναίκα με αφορμή τον Οκτώβριο, ποιο θα ήταν αυτό;

Θα της έλεγα ότι η πρόληψη είναι πράξη αγάπης για τον εαυτό της — όχι φόβος, αλλά δύναμη. Ο έλεγχος του μαστού, η μαστογραφία, η φροντίδα της υγείας της, είναι ο πιο όμορφος τρόπος να δείξει σε εκείνους που αγαπά ότι θέλει να είναι δίπλα τους, παρούσα, υγιής. Ο καρκίνος του μαστού αντιμετωπίζεται και η έγκαιρη διάγνωση πραγματικά σώζει. Και κάθε γυναίκα αξίζει να έχει την ευκαιρία της ζωής, της υγείας και της ελπίδας και εμείς, οι γιατροί και η κοινωνία γύρω της, οφείλουμε να είμαστε στο πλευρό της, για να πορευτούμε μαζί σ’ αυτή τη διαδρομή με σεβασμό, γνώση και ανθρωπιά.