Ο εμβολιασμός κλειδί για να εξαλειφθεί ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας

Οι στόχοι 90-70-90 του Π.Ο.Υ.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο ιός των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV) εξακολουθεί να ευθύνεται για εκατοντάδες χιλιάδες νέες περιπτώσεις καρκίνου κάθε χρόνο. Το 2019 υπολογίστηκε ότι 620.000 γυναίκες και 70.000 άνδρες εμφάνισαν καρκίνο που σχετιζόταν με τον ιό, ενώ το 2022 ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αποτέλεσε την τέταρτη αιτία καρκίνου και θανάτου από καρκίνο στις γυναίκες, με περίπου 660.000 νέα περιστατικά και 350.000 θανάτους παγκοσμίως.

Αναγνωρίζοντας το μέγεθος του προβλήματος, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας παρουσίασε το 2020 την παγκόσμια στρατηγική, με την οποία στοχεύει να εξαλείψει τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας ως πρόβλημα δημόσιας υγείας. Το σχέδιο αυτό βασίζεται στους στόχους 90-70-90, που τα κράτη-μέλη έχουν δεσμευθεί να επιτύχουν έως το 2030:

90% των κοριτσιών να έχουν εμβολιαστεί πλήρως με το εμβόλιο έναντι του HPV έως την ηλικία των 15 ετών.
70% των γυναικών να έχουν υποβληθεί σε έλεγχο υψηλής ευαισθησίας (HPV DNA test ή test Παπανικολάου) έως την ηλικία των 35 ετών και εκ νέου έως τα 45.
90% των γυναικών που διαγιγνώσκονται με προκαρκινικές αλλοιώσεις ή καρκίνο να λαμβάνουν την κατάλληλη θεραπεία.

Η πλήρης εφαρμογή της στρατηγικής αυτής θα μπορούσε να μειώσει τα περιστατικά καρκίνου του τραχήλου της μήτρας σε λιγότερα από 4 ανά 100.000 γυναίκες — το όριο που θεωρείται από τον Π.Ο.Υ. ως «εξάλειψη» της νόσου. Παρ’ όλα αυτά, οι πιο πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι η παγκόσμια εμβολιαστική κάλυψη παραμένει ακόμη πολύ κάτω από τον στόχο του 90%, με σημαντικές ανισότητες μεταξύ ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών.

Το φορτίο του HPV στην Ευρώπη

Στην Ευρώπη ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας διαπιστώνει ότι το φορτίο του HPV παραμένει σημαντικό. Με βάση τα στοιχεία του 2020, καταγράφονται 66.821 νέα περιστατικά καρκίνου του τραχήλου της μήτρας και 30.608 θάνατοι ετησίως, που αντιστοιχούν σε 10,1 κρούσματα και 3,8 θανάτους ανά 100.000 γυναίκες.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο τα αντίστοιχα ποσοστά είναι ελαφρώς χαμηλότερα – 9,1 κρούσματα και 2,9 θάνατοι ανά 100.000 γυναίκες – ωστόσο ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας εξακολουθεί να είναι ο ένατος πιο συχνός καρκίνος και η δέκατη αιτία θανάτου από καρκίνο στις γυναίκες της Ευρώπης.

Το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Καταπολέμηση του Καρκίνου (Europe’s Beating Cancer Plan) έχει υιοθετήσει τους στόχους του Π.Ο.Υ. 90-70-90, ενώ οι επικαιροποιημένες συστάσεις του Συμβουλίου της Ε.Ε. (Ιούνιος 2024) καλούν τα κράτη-μέλη να αυξήσουν συστηματικά την εμβολιαστική κάλυψη έναντι του HPV και να μοιράζονται συγκρίσιμα δεδομένα παρακολούθησης.

Ορισμένες χώρες έχουν ήδη προχωρήσει αποφασιστικά. Η Σουηδία αναμένεται να επιτύχει την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας έως το 2027, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο έχει θέσει ως στόχο το 2040. Οι επιτυχίες αυτές οφείλονται σε εκτεταμένα προγράμματα εμβολιασμού και προσυμπτωματικού ελέγχου, που συνδυάζουν έγκαιρη πρόσβαση, ενιαία καταγραφή και ενεργό ενημέρωση του κοινού.

Η εικόνα της χώρας μας

Παρά τα σημαντικά βήματα που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα εξακολουθεί να υπολείπεται στον τομέα της πρόληψης και του ελέγχου των νοσημάτων που σχετίζονται με τον ιό των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV).

Ο ιός συνδέεται αιτιολογικά με έντεκα διαφορετικούς τύπους καρκίνου, στην πρωκτογεννητική περιοχή και στην περιοχή κεφαλής και τραχήλου. Ιδιαίτερα στους άνδρες, σχεδόν τέσσερις στους πέντε καρκίνους του στοματοφάρυγγα σχετίζονται με τον HPV, γεγονός που δείχνει ότι η νόσος δεν είναι αποκλειστικά γυναικείο ζήτημα.

Το μη καρκινικό φορτίο της νόσου –όπως τα γεννητικά κονδυλώματα– επίσης παραμένει σημαντικό, με επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής και αυξημένο κόστος περίθαλψης. Κάθε χρόνο, χάνονται χιλιάδες παραγωγικά έτη ζωής, ενώ η οικονομική απώλεια από την πρόωρη θνησιμότητα εκτιμάται σε περίπου 25 εκατομμύρια ευρώ ετησίως, χωρίς να υπολογίζεται το κόστος νοσηρότητας και θεραπείας.

Σε ό,τι αφορά την πρόληψη, τα δεδομένα δείχνουν ότι η εμβολιαστική κάλυψη στη χώρα μας παραμένει χαμηλή. Σύμφωνα με ανάλυση της ΗΔΙΚΑ για την περίοδο 2017–2021, το ποσοστό εμβολιασμού στα κορίτσια ηλικίας 11–18 ετών φτάνει μόλις το 55%, και στο ηλικιακό εύρος 11–14 ετών δεν ξεπερνά το 44%. Αν ο ρυθμός αυτός παραμείνει αμετάβλητος, ο στόχος του Π.Ο.Υ. για 90% εμβολιαστική κάλυψη δεν θα επιτευχθεί πριν από το 2036, αφήνοντας δεκάδες χιλιάδες παιδιά χωρίς προστασία.

Η μελέτη RACE (Readiness Assessment for the Elimination of Cervical Cancer in Europe), που αξιολογεί την ετοιμότητα των ευρωπαϊκών χωρών για την επίτευξη του στόχου εξάλειψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, τοποθετεί την Ελλάδα στο 46%, ποσοστό που θεωρείται μέτριο προς χαμηλό σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ακόμη και με αισιόδοξες προβλέψεις, η εξάλειψη του καρκίνου αυτού στη χώρα μας δεν αναμένεται πριν από το 2047, εκτός αν επιταχυνθούν ουσιαστικά οι δράσεις εμβολιασμού και προσυμπτωματικού ελέγχου.

Πολιτικές και θεσμικές παρεμβάσεις στην Ελλάδα

Τα τελευταία χρόνια, η Πολιτεία έχει προχωρήσει σε σημαντικά βήματα για την πρόληψη και την αντιμετώπιση των νοσημάτων που σχετίζονται με τον HPV, τόσο μέσα από τον εμβολιασμό όσο και μέσα από τον προσυμπτωματικό έλεγχο.

Ο δωρεάν εμβολιασμός έναντι του HPV περιλαμβάνεται στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών παιδιών, εφήβων και ενηλίκων, και αφορά αγόρια και κορίτσια ηλικίας 9–11 ετών, με δυνατότητα αναπλήρωσης έως την ηλικία των 18 ετών. Για τους εφήβους 15–18 ετών, ο εμβολιασμός αναπλήρωσης αποζημιώνεται μέχρι το τέλος του 2026, ενώ καλύπτονται επίσης ενήλικες ομάδες αυξημένου κινδύνου έως 45 ετών.

Παράλληλα, μέσω του προγράμματος «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ», παρέχονται δωρεάν προληπτικές εξετάσεις σε γυναίκες 21–65 ετών, ανεξαρτήτως ασφαλιστικής κατάστασης, με στόχο τον εντοπισμό προκαρκινικών αλλοιώσεων και τη μείωση των νέων περιστατικών καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.

Το Υπουργείο Υγείας έχει υιοθετήσει τη στρατηγική του Π.Ο.Υ. 90-70-90, ευθυγραμμίζοντας τη χώρα με τον διεθνή στόχο της εξάλειψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας έως το 2030, ενώ έχει επίσης υιοθετήσει τις συστάσεις του Συμβουλίου της Ε.Ε. (2024) για την αύξηση της εμβολιαστικής κάλυψης.

Στο ίδιο πλαίσιο, η 1η Υγειονομική Περιφέρεια (ΥΠΕ) συμμετείχε στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα PERCH, που ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του 2025, παράγοντας σειρά podcasts ενημέρωσης για τον HPV, στα οποία συμμετείχαν διακεκριμένοι επιστήμονες και επαγγελματίες υγείας. Πρόκειται για ένα παράδειγμα καλής πρακτικής που δείχνει πώς η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση μπορούν να συνδυαστούν με την επιστημονική τεκμηρίωση και τη δημόσια πρόσβαση στη γνώση.

Παρότι αυτές οι πρωτοβουλίες συνθέτουν μια θετική βάση πολιτικής πρόληψης, η επικοινωνία των δράσεωνπαραμένει περιορισμένη. Η απουσία ενιαίας εθνικής καμπάνιας ενημέρωσης και η χαμηλή συμμετοχή των πολιτών στα προγράμματα εμβολιασμού και ελέγχου δείχνουν ότι χρειάζεται επανεκκίνηση της προσπάθειας με στοχευμένες παρεμβάσεις.

Προτάσεις για την ενίσχυση του HPV εμβολιασμού

Στο πλαίσιο του δημόσιου διαλόγου για την πρόληψη του HPV, έχουν τεθεί μια σειρά από ρεαλιστικές προτάσεις πολιτικής που μπορούν να ενισχύσουν ουσιαστικά την εμβολιαστική κάλυψη και τη συμμετοχή στον προσυμπτωματικό έλεγχο. Πρόκειται για παρεμβάσεις χαμηλού κόστους και υψηλής αποτελεσματικότητας, βασισμένες σε πρακτικές που έχουν ήδη εφαρμοστεί με επιτυχία στην Ελλάδα, όπως η ενημερωτική καμπάνια για τον εμβολιασμό κατά της COVID-19 και το πρόγραμμα «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ». Οι κυριότερες από αυτές τις προτάσεις είναι οι εξής:

Εθνική καμπάνια ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης

Η εκπόνηση μιας στοχευμένης καμπάνιας ενημέρωσης για τον HPV εμβολιασμό, με αξιοποίηση τηλεόρασης, ραδιοφώνου, ψηφιακών μέσων και κοινωνικών δικτύων, μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην ενημέρωση γονέων, εφήβων και νέων ενηλίκων. Η εμπλοκή επιστημονικών φορέων και γνωστών προσώπων της δημόσιας ζωής θα μπορούσε να ενισχύσει την απήχηση του μηνύματος.

Ένταξη του HPV στα μηνύματα του προγράμματος «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ»

Η ενσωμάτωση ενημερωτικών μηνυμάτων για τον HPV εμβολιασμό και τον προσυμπτωματικό έλεγχο στα κανάλια επικοινωνίας του προγράμματος «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» (SMS, Viber, email) θα μπορούσε να λειτουργήσει πολλαπλασιαστικά, αξιοποιώντας ένα ήδη αναγνωρισμένο κρατικό εργαλείο πρόληψης.

Ψηφιακά εργαλεία και εφαρμογές υγείας

Η αξιοποίηση του MyHealth App μπορεί να προσφέρει στους πολίτες –και στους γονείς για τα παιδιά τους– υπενθυμίσεις εμβολιασμού, ενημέρωση για τη δεύτερη δόση και πρόσβαση σε έγκυρες πληροφορίες για τον HPV. Μια τέτοια προσέγγιση θα ενίσχυε τη συνέπεια και τη διαφάνεια στο σύστημα εμβολιασμού.

Ενίσχυση και επιμόρφωση επαγγελματιών υγείας

Οι επαγγελματίες υγείας αποτελούν τον πιο αξιόπιστο σύμβουλο για τους πολίτες. Η τακτική επιμόρφωσή τους με επικαιροποιημένα δεδομένα, ενημερωτικά υλικά και οδηγίες επικοινωνίας μπορεί να αυξήσει την εμπιστοσύνη και την αποδοχή του εμβολιασμού.

Συστηματική τήρηση μητρώων εμβολιασμού

Η καθολική συμπλήρωση των ηλεκτρονικών μητρώων εμβολιασμού από όλους τους επαγγελματίες υγείας θα επέτρεπε τη συνεχή παρακολούθηση της εμβολιαστικής κάλυψης ανά ηλικία, φύλο και περιοχή, διευκολύνοντας στοχευμένες παρεμβάσεις όπου παρατηρούνται κενά.

Καμπάνιες catch-up εμβολιασμού για νέους ενήλικες

Η εμπειρία άλλων χωρών, όπως η Γαλλία, δείχνει ότι η κάλυψη νέων ενηλίκων (π.χ. έως 26 ετών) μπορεί να έχει σημαντική επιδημιολογική επίδραση. Παρόμοια προγράμματα αναπλήρωσης θα μπορούσαν να εξεταστούν και στην Ελλάδα, ειδικά για άνδρες και γυναίκες που δεν εμβολιάστηκαν στην εφηβεία.

Συνεργασία με σχολεία και τοπικές κοινότητες

Η ενημέρωση μέσα από τα σχολεία και οι δράσεις με τη συμμετοχή τοπικών αρχών και συλλόγων γονέων μπορούν να βοηθήσουν στη διάδοση έγκυρης πληροφόρησης, καταρρίπτοντας μύθους και δισταγμούς γύρω από τον εμβολιασμό.

Ο εμβολιασμός επένδυση στη δημόσια υγεία και την οικονομία

Ο εμβολιασμός δεν αποτελεί μόνο μια πράξη ατομικής προστασίας, αλλά και επένδυση στη δημόσια υγεία και την οικονομία. Τα οφέλη του αποτυπώνονται τόσο σε επίπεδο ζωών που σώζονται όσο και σε κοινωνικοοικονομικούς δείκτες.

Σύμφωνα με μελέτη κόστους-οφέλους που παρουσιάστηκε το 2023 από τον ΣΦΕΕ, με ανάλυση της Ernst & Young, η ορθή εφαρμογή του Εθνικού Παιδιατρικού Προγράμματος Εμβολιασμών μπορεί να εξοικονομεί έως και 213 εκατομμύρια ευρώ ετησίως. Για κάθε 1 ευρώ που επενδύεται στον παιδιατρικό εμβολιασμό, επιστρέφονται 8,67 ευρώ σε κοινωνικό και οικονομικό όφελος, ενώ η καθαρή οικονομική απόδοση υπολογίζεται στις 3,11 ευρώ ανά 1 ευρώ άμεσης δαπάνης.

Αντίστοιχα, σύμφωνα με ανάλυση του Office of Health Economics (OHE, 2022), τα προγράμματα εμβολιασμού ενηλίκων μπορούν να αποφέρουν έως και 19 φορές την αρχική επένδυση, όταν ληφθούν υπόψη τα οφέλη από τη μείωση της νοσηρότητας, των απουσιών από την εργασία και του κόστους περίθαλψης.

Στην περίπτωση του HPV, τα οφέλη είναι διπλά. Ο εμβολιασμός προστατεύει από πολλαπλές μορφές καρκίνου και από τα γεννητικά κονδυλώματα, μειώνοντας ταυτόχρονα το οικονομικό βάρος ενός προβλήματος που κοστίζει κάθε χρόνο δεκάδες εκατομμύρια ευρώ και χιλιάδες παραγωγικά έτη ζωής.

Η εμπειρία από άλλες χώρες αποδεικνύει ότι οι επενδύσεις στην πρόληψη αποδίδουν πολλαπλάσια. Ο εμβολιασμός έναντι του HPV είναι ένα από τα πιο αποτελεσματικά και αποδοτικά εργαλεία δημόσιας υγείας, με κόστος ελάχιστο σε σύγκριση με τα οφέλη που αποφέρει στο σύνολο της κοινωνίας.

Ρεαλιστικό στοίχημα που μπορεί να κερδηθεί

Η εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας δεν αποτελεί ουτοπία, αλλά ένα ρεαλιστικό στοίχημα που μπορεί να κερδηθεί μέσα στην επόμενη γενιά. Οι χώρες που προχώρησαν δυναμικά στον εμβολιασμό και τον προσυμπτωματικό έλεγχο ήδη βλέπουν τα οφέλη αυτής της πολιτικής.

Η Ελλάδα διαθέτει όλα τα απαραίτητα εργαλεία — αποτελεσματικά εμβόλια, προγράμματα πρόληψης, τεχνογνωσία και ανθρώπινο δυναμικό. Εκείνο που χρειάζεται σήμερα είναι συνεκτική στρατηγική, πολιτική βούληση και πρωτοβουλίες που θα κινητοποιήσουν τους πολίτες να αξιοποιήσουν τα διαθέσιμα μέσα πρόληψης.

Με συντονισμό, συνέπεια και σωστή ενημέρωση, η χώρα μας μπορεί να πρωτοπορήσει στη μάχη κατά ενός ιού που κοστίζει ζωές και πόρους, αλλά μπορεί να προληφθεί σχεδόν ολοκληρωτικά. Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας μπορεί να γίνει το πρώτο είδος καρκίνου που θα εξαλειφθεί στην ιστορία της Ελλάδας, αν υπάρξει συλλογική απόφαση και σταθερή πολιτική δέσμευση.