Από το νερό του Καματερού στην υπόθεση Μαζωνάκη

Το 1976, ο δικηγόρος Γιώργος Καματερός υποστήριζε ότι είχε βρει το «φάρμακο» για τον καρκίνο. Το λεγόμενο «νερό του Καματερού» ή «νερό της Κω», στο οποίο απέδιδε αντικαρκινικές ιδιότητες, διανεμόταν με βυτιοφόρα στις γειτονιές της Αθήνας και αργότερα στην επαρχία. Πλήθη ανθρώπων συνέρρεαν για να το προμηθευτούν, παρά τις αντιδράσεις του ιατρικού κόσμου και τις εργαστηριακές αναλύσεις που δεν επιβεβαίωναν τους ισχυρισμούς περί αντικαρκινικής δράσης.

Πενήντα χρόνια αργότερα, τα βυτιοφόρα και τα «θαυματουργά νερά» μοιάζουν εικόνες μιας άλλης εποχής. Η ανθρώπινη ανάγκη, όμως, να πιστέψει κανείς σε μια θεραπεία που υπόσχεται περισσότερα από όσα μπορεί να εγγυηθεί η επιστήμη δεν έχει εξαφανιστεί. Απλώς οι υποσχέσεις έχουν αλλάξει γλώσσα, εμφάνιση και μέσα προβολής.

Ο θάνατος του γνωστού τραγουδιστή Γιώργου Μαζωνάκη επαναφέρει αυτόν τον προβληματισμό στο προσκήνιο. Η έρευνα δεν έχει ακόμη αποσαφηνίσει πλήρως τι ακριβώς συνέβη κατά την ιατρική διαδικασία που προηγήθηκε της κατάρρευσής του ούτε αν αυτή συνδέεται με τον θάνατό του. Όσα όμως έχουν μέχρι στιγμής δει το φως της δημοσιότητας ανοίγουν ένα πολύ ευρύτερο θέμα. Ποιος μπορεί να παρέχει μια ιατρική πράξη, σε ποιον χώρο και με ποιες προϋποθέσεις; Πώς ελέγχεται ένα ιατρείο αφού αρχίσει να λειτουργεί; Και πώς μπορεί ο πολίτης να ξεχωρίσει την επιστημονική καινοτομία από μια υπόσχεση που προηγείται της επιστημονικής τεκμηρίωσης;

Διαχρονικό πρόβλημα

Το «νερό του Καματερού» έμεινε ως μία από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες ιατρικής παραπλάνησης στην Ελλάδα, κάθε άλλο όμως παρά ήταν η μοναδική. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν καταγράφηκαν πολλές ακόμη περιπτώσεις, από μη τεκμηριωμένες «θεραπείες» και σκευάσματα μέχρι ανθρώπους που εκμεταλλεύτηκαν την αγωνία βαριά ασθενών. Ορισμένες έγιναν εμβληματικές, ακριβώς επειδή δείχνουν τις διαφορετικές μορφές που μπορεί να λάβει το ίδιο φαινόμενο.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η λεγόμενη «Greek Cancer Cure» του γιατρού Χαρίτωνα Τζάννη Αλιβιζάτου απέκτησε διεθνή δημοσιότητα. Επρόκειτο για ενέσιμη θεραπεία που παρουσιαζόταν ως αντικαρκινική. Ήδη το 1982, όμως, το αμερικανικό National Cancer Institute ανέφερε ότι οι ισχυρισμοί του δεν είχαν τεκμηριωθεί και ότι ο ίδιος δεν είχε δημοσιεύσει αποτελέσματα της μεθόδου του στην επιστημονική βιβλιογραφία. Έναν χρόνο αργότερα, η American Cancer Society αφιέρωσε ειδική δημοσίευση στη μέθοδό του, εντάσσοντάς την στις αντικαρκινικές πρακτικές χωρίς αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα. Η σχετική επιστημονική δημοσίευση καταχωρίζεται μάλιστα στη βιβλιογραφική βάση PubMed και υπό τον θεματικό όρο «Quackery», δηλαδή ιατρικός τσαρλατανισμός.

Το 2007, η «φραπελιά» πήρε διαστάσεις μαζικού φαινομένου. Το ρόφημα από φύλλα ελιάς προβλήθηκε ως θεραπευτικό για σειρά παθήσεων, ακόμη και για τον καρκίνο. Οι υγειονομικές αρχές προειδοποίησαν ότι δεν υπήρχαν επιστημονικά στοιχεία που να τεκμηριώνουν τέτοιες ιδιότητες, ενώ είχαν αναφερθεί ακόμη και περιπτώσεις ασθενών που εγκατέλειπαν την ενδεδειγμένη θεραπεία τους.

Πολύ βαρύτερες ήταν οι συνέπειες στην υπόθεση του Νίκου Κοντοστάθη, του ανθρώπου που έγινε γνωστός ως «ψευτογιατρός». Χωρίς να είναι γιατρός, παρουσιαζόταν ως ογκολόγος και πρότεινε σε βαριά ασθενείς δικές του «θεραπείες». Το 2022 κρίθηκε ένοχος, μεταξύ άλλων, για επτά ανθρωποκτονίες και έξι απόπειρες ανθρωποκτονίας.

Οι υποθέσεις αυτές δεν είναι ίδιες και δεν εξαντλούν σε καμία περίπτωση την ιστορία του φαινομένου στην Ελλάδα. Δείχνουν όμως κάτι που επανέρχεται με διαφορετικές μορφές. Την ευαλωτότητα ενός ανθρώπου που βρίσκεται αντιμέτωπος με την ασθένεια ή τη φθορά και την ευκολία με την οποία η ανάγκη για ελπίδα μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο εκμετάλλευσης.

Σήμερα το πρόβλημα γίνεται ακόμα πιο περίπλοκο. Οι υποσχέσεις μπορεί να συνοδεύονται από ιατρική ορολογία, σύγχρονο εξοπλισμό, πολυτελείς χώρους και ισχυρή παρουσία στα κοινωνικά δίκτυα. Και ακριβώς γι' αυτό είναι ακόμη πιο δύσκολο για τον πολίτη να διακρίνει μια πραγματικά καινοτόμο ιατρική υπηρεσία από μια παρέμβαση που δεν διαθέτει επαρκή τεκμηρίωση ή δεν παρέχεται με τις απαιτούμενες προϋποθέσεις.

Τα μηχανήματα και μια δημόσια διαφημιζόμενη υπηρεσία

Μετά τον θάνατο του Γιώργου Μαζωνάκη, ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών πραγματοποίησε αυτοψία στον χώρο όπου διερευνάται τι ακριβώς συνέβη πριν από την κατάρρευση του τραγουδιστή. Κατά τον έλεγχο εντοπίστηκαν, σύμφωνα με τον ΙΣΑ, δύο μηχανήματα πλασμαφαίρεσης. Στον ίδιο χώρο συστεγάζονταν ένας παθολόγος και μία γιατρός χωρίς ειδικότητα, ενώ ο Σύλλογος είχε χορηγήσει βεβαιώσεις λειτουργίας για τα δύο ιατρεία. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι τα ίδια ιατρεία είχαν ελεγχθεί από τον ΙΣΑ και το 2024 και το 2025, χωρίς στους επιτόπιους ελέγχους να έχει διαπιστωθεί η παρουσία του συγκεκριμένου εξοπλισμού.

Η πλασμαφαίρεση δεν είναι μια απλή ιατρική πράξη που μπορεί να πραγματοποιείται σε ιδιωτικό ιατρείο. Η Ελληνική Αιματολογική Εταιρεία επισημαίνει ότι πρόκειται για εξειδικευμένη θεραπευτική διαδικασία, η οποία γίνεται με ειδικά μηχανήματα, σε νοσοκομειακό περιβάλλον και από εξειδικευμένο προσωπικό, καθώς μπορεί να προκαλέσει επιπλοκές όπως υπόταση και διαταραχές του καρδιακού ρυθμού. Επομένως, τα συγκεκριμένα ιατρεία δεν διέθεταν τις προϋποθέσεις για τη διενέργεια πλασμαφαίρεσης.

Η εικόνα γίνεται όμως πιο σύνθετη από τα στοιχεία που έχουν μέχρι στιγμής δημοσιοποιηθεί. Η γιατρός εμφανίζεται ως ιατρική διευθύντρια του INUSpheresis Athens, το οποίο παρουσίαζε την INUSpheresis ως βασική υπηρεσία του. Η ιστοσελίδα του κέντρου έδινε τη δυνατότητα στο κοινό να κλείσει ραντεβού για τη συγκεκριμένη θεραπεία, ενώ το διεθνές δίκτυο INUSpheresis καταχωρίζει το ελληνικό κέντρο με το όνομα της ίδιας της γιατρού.

Στην ιστοσελίδα, η INUSpheresis παρουσιαζόταν ως μέθοδος «καθαρισμού» του αίματος και απομάκρυνσης τοξινών, με αναφορές στην πρόληψη και στο «better aging». Η ιστοσελίδα μάλιστα ισχυριζόταν ότι υπήρχαν «κλινικά αποδεδειγμένα αποτελέσματα» και ότι η μέθοδος ήταν «100% ασφαλής». Η ίδια η γιατρός είχε επίσης παρουσιάσει δημόσια τη μέθοδο ήδη από το 2023, ενώ σε βιογραφικό της για ιατρικό συνέδριο ανέφερε την «αποτοξίνωση INUSpheresis» μεταξύ των μεθόδων που εφάρμοζε στο ιδιωτικό ιατρείο της.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στον χαρακτηρισμό του κέντρου ως «πιστοποιημένου». Ο όρος αφορά την ένταξη στο ίδιο το ιδιωτικό δίκτυο INUSpheresis, το οποίο αναφέρει ότι επιλέγει, εξοπλίζει και εκπαιδεύει τους συνεργαζόμενους παρόχους. Δεν ισοδυναμεί με αδειοδότηση από τις ελληνικές αρχές για διενέργεια πλασμαφαίρεσης σε ιδιωτικό ιατρείο.

Τα στοιχεία αυτά εγείρουν σοβαρά ερωτήματα. Πώς εξηγείται ότι η INUSpheresis προβαλλόταν δημόσια επί χρόνια από κέντρο με ιατρική διευθύντρια τη συγκεκριμένη γιατρό και αναφερόταν στο βιογραφικό της ως μέθοδος που εφάρμοζε στο ιδιωτικό ιατρείο της, ενώ στους ελέγχους του ΙΣΑ το 2024 και το 2025 δεν είχαν καταγραφεί μηχανήματα πλασμαφαίρεσης;

Και ακόμη, πώς η δημόσια προβολή στο διαδίκτυο μιας ιατρικής υπηρεσίας, την οποία η ίδια η γιατρός ανέφερε ότι εφάρμοζε στο ιδιωτικό ιατρείο της, δεν είχε οδηγήσει νωρίτερα σε έλεγχο για το αν πληρούνταν οι νόμιμες προϋποθέσεις;

Μετά την αυτοψία, ο ΙΣΑ προχώρησε σε αυτεπάγγελτο πειθαρχικό έλεγχο σε βάρος των δύο γιατρών και κίνησε τη διαδικασία για την εξέταση τυχόν διοικητικών κυρώσεων. Παράλληλα αποφάσισε να κινηθεί η προβλεπόμενη διαδικασία για ενδεχόμενη εισήγηση προς τον Πανελλήνιο Ιατρικό Σύλλογο σχετικά με αναστολή της άδειας άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος και να δηλώσει παράσταση προς υποστήριξη της κατηγορίας στην ποινική διαδικασία.

Το τι ακριβώς συνέβη στον Γιώργο Μαζωνάκη πριν από την κατάρρευσή του εξακολουθεί να διερευνάται. Η γιατρός έχει υποστηρίξει ότι η πλασμαφαίρεση δεν πρόλαβε να αρχίσει ουσιαστικά. Ωστόσο, σύμφωνα με τα μέχρι τώρα στοιχεία, το ηλεκτρονικό ιστορικό του μηχανήματος φέρεται να καταγράφει λειτουργία επί 42 λεπτά με ασθενή τον Γιώργο Μαζωνάκη. Όταν αργότερα ζητήθηκε να επιδειχθεί στους ελεγκτές η διαδικασία προετοιμασίας, έναρξης και αποσύνδεσης του μηχανήματος, η δοκιμαστική εκτέλεσή της καταγράφηκε με μηδενικό χρόνο λειτουργίας. Το εύρημα αυτό ενίσχυσε την εκτίμηση των ελεγκτών του ΙΣΑ ότι τα 42 λεπτά που είχαν καταγραφεί προηγουμένως αποτελούσαν σοβαρή ένδειξη ότι ο τραγουδιστής είχε υποβληθεί στη διαδικασία. Η έρευνα καλείται να αποσαφηνίσει τις ακριβείς συνθήκες και αν η διαδικασία συνδέεται αιτιωδώς με τον θάνατό του.

Μακροζωία, αντιγήρανση και νέες «γκρίζες ζώνες»

Πέρα από την υπόθεση Μαζωνάκη, ο τρόπος με τον οποίο προβαλλόταν η συγκεκριμένη μέθοδος οδηγεί σε ένα δεύτερο, ευρύτερο ζήτημα που αφορά τις υπηρεσίες μακροζωίας και αντιγήρανσης, οι οποίες συχνά περιγράφονται με τον όρο longevity.

Η θεραπευτική πλασμαφαίρεση αποτελεί αναγνωρισμένη ιατρική πράξη με συγκεκριμένες ενδείξεις. Άλλο όμως είναι η χρήση της για τεκμηριωμένες παθήσεις και άλλο η παρουσίασή της ως μέσο «αποτοξίνωσης», ευεξίας ή μακροζωίας. Η Ελληνική Αιματολογική Εταιρεία επισημαίνει ότι οι συγκεκριμένες αξιώσεις δεν τεκμηριώνονται με κλινικές μελέτες, ενώ η ίδια η διαδικασία έχει γνωστές παρενέργειες.

Ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης προανήγγειλε τη συγκρότηση νομοπαρασκευαστικής επιτροπής με τη συμμετοχή γιατρών, εκπροσώπων του ΙΣΑ, νομικών και πανεπιστημιακών, με στόχο τη διαμόρφωση σαφέστερου πλαισίου για τα κέντρα αντιγήρανσης και μακροζωίας. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών, ο οποίος ζητά ειδικό και αυστηρότερο νομοθετικό πλαίσιο για τις υπηρεσίες μακροζωίας.

Η μακροζωία και η αντιγήρανση δεν είναι, βέβαια, συνώνυμα του τσαρλατανισμού. Η έρευνα για τη γήρανση, η πρόληψη, η άσκηση, η διατροφή και η αντιμετώπιση παραγόντων κινδύνου αποτελούν σημαντικά πεδία της σύγχρονης ιατρικής. Το πρόβλημα αρχίζει όταν κάτω από την ίδια ετικέτα προσφέρονται παρεμβάσεις χωρίς επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση ή όταν οι υποσχέσεις προς τον πολίτη ξεπερνούν όσα μπορούν να υποστηρίξουν τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα.

Παρόμοια προβλήματα έχουν καταγραφεί και στην ιατρική αισθητική. Ο ΙΣΑ έχει προειδοποιήσει για καταγγελίες σχετικά με botox, fillers, νήματα και άλλες επεμβατικές αισθητικές πράξεις που πραγματοποιούνταν από μη γιατρούς ή σε μη αδειοδοτημένους χώρους. Αντίστοιχες υποθέσεις έχουν καταγραφεί και στη φυσικοθεραπεία, με παροχή υπηρεσιών από πρόσωπα χωρίς τα απαιτούμενα επαγγελματικά δικαιώματα.

Το κοινό πρόβλημα δεν είναι η μακροζωία, η ιατρική αισθητική ή η φυσικοθεραπεία καθαυτές. Είναι το κατά πόσο μια υπηρεσία έχει επιστημονική τεκμηρίωση, παρέχεται από κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία, σε νόμιμο και ασφαλή χώρο και παρουσιάζεται στον πολίτη χωρίς παραπλανητικές υποσχέσεις.

Διαφήμιση υπηρεσιών Υγείας στο διαδίκτυο

Η δημόσια προβολή της INUSpheresis στην ιστοσελίδα του κέντρου δείχνει και μια άλλη διάσταση του προβλήματος. Μια υπηρεσία Υγείας μπορεί σήμερα να φτάσει σε χιλιάδες ανθρώπους μέσω ιστοσελίδων, κοινωνικών δικτύων, σύντομων βίντεο, πληρωμένων αναρτήσεων ή προσωπικών μαρτυριών.

Η ενημέρωση του κοινού δεν είναι από μόνη της προβληματική. Το όριο γίνεται δυσδιάκριτο όταν μετατρέπεται σε διαφήμιση που υπόσχεται αποτελέσματα, υποβαθμίζει πιθανούς κινδύνους ή παρουσιάζει ως καθιερωμένη μια παρέμβαση της οποίας η αποτελεσματικότητα δεν έχει τεκμηριωθεί επαρκώς.

Το ισχύον πλαίσιο ήδη θέτει περιορισμούς. Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας απαγορεύει την προσωπική διαφήμιση των γιατρών και απαιτεί η δημόσια ενημέρωση για ιατρικά ζητήματα να στηρίζεται σε τεκμηριωμένα και διεθνώς αποδεκτά στοιχεία. Προβλέπει επίσης ότι οι πληροφορίες που παρέχονται μέσω ιστοσελίδων πρέπει να είναι ακριβείς, αντικειμενικές και να μην παραπλανούν το κοινό.

Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών ζητά πλέον αυστηρότερο έλεγχο της ιατρικής διαφήμισης και της παρουσίας των γιατρών στα κοινωνικά δίκτυα. Ωστόσο, η προστασία του πολίτη δεν μπορεί να εξαρτάται από ένα μόνο φίλτρο. Χρειάζεται ένα ευρύτερο πλαίσιο εποπτείας που να ελέγχει τι ακριβώς παρέχεται, ποιος έχει το δικαίωμα και την κατάρτιση να το παρέχει, σε ποιον χώρο πραγματοποιείται και με ποιους ισχυρισμούς προβάλλεται στο κοινό.

Το ζήτημα των εξειδικευμένων ελέγχων

Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών επαναφέρει και το ζήτημα της εποπτείας των δομών Υγείας, ζητώντας τη δημιουργία εξειδικευμένου και ανεξάρτητου ελεγκτικού μηχανισμού.

Ο ΙΣΑ υποστηρίζει ότι μετά την κατάργηση του Σώματος Επιθεωρητών Υπηρεσιών Υγείας και Πρόνοιας υπάρχει σοβαρό κενό στους εξειδικευμένους ελέγχους. Επισημαίνει παράλληλα ότι ο Σύλλογος δεν διαθέτει την αναγκαία στελέχωση και εξειδίκευση και θεωρεί στρέβλωση το να έχει ένας φορέας ταυτόχρονα την ευθύνη για τη βεβαίωση λειτουργίας των ιατρείων και ελεγκτικό ρόλο. Οι αρμοδιότητες του πρώην Σώματος, πάντως, δεν έπαψαν να υφίστανται. Με τη δημιουργία της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας το 2019 μεταφέρθηκαν στη νέα Αρχή, η οποία εξακολουθεί να διαθέτει ελεγκτικές αρμοδιότητες και στον χώρο της Υγείας.

Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν υπάρχει θεσμικά ελεγκτικός μηχανισμός. Είναι αν το υφιστάμενο σύστημα διαθέτει την εξειδίκευση, τη στελέχωση και τη δυνατότητα να παρακολουθεί αποτελεσματικά έναν χώρο που μεταβάλλεται συνεχώς. Η υπόθεση Μαζωνάκη κάνει αυτό το ερώτημα ιδιαίτερα επίκαιρο. Η εποπτεία δεν μπορεί να εξαντλείται σε έναν επιτόπιο έλεγχο. Η συγκεκριμένη μέθοδος προβαλλόταν δημόσια ως υπηρεσία κέντρου με ιατρική διευθύντρια τη γιατρό που δραστηριοποιούνταν στα ελεγχόμενα ιατρεία.

Η πρόκληση, λοιπόν, δεν είναι μόνο να ελέγχεται αν ένας χώρος πληροί τις προϋποθέσεις τη στιγμή που αδειοδοτείται. Είναι να μπορεί το σύστημα να εντοπίζει τι αλλάζει μετά και αν οι υπηρεσίες που τελικά παρέχονται εξακολουθούν να αντιστοιχούν σε όσα επιτρέπονται για τον συγκεκριμένο χώρο και τους επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται σε αυτόν.

Η ιατρική είναι λειτούργημα

Υπάρχει μια θεμελιώδης ιδιαιτερότητα που συχνά χάνεται όταν η ιατρική υπηρεσία αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως προϊόν. Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας ορίζει ρητά ότι η άσκηση της ιατρικής είναι λειτούργημα, με σκοπό τη διατήρηση, τη βελτίωση και την αποκατάσταση της υγείας του ανθρώπου και την ανακούφισή του από τον πόνο. Αναγνωρίζει παράλληλα τον κοινωνικό χαρακτήρα του ιατρικού λειτουργήματος και την ιδιαίτερη σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον γιατρό και τον ασθενή.

Αυτό δεν αναιρεί ότι η ιατρική αποτελεί και επαγγελματική δραστηριότητα ούτε ότι ο γιατρός αμείβεται για τις υπηρεσίες του. Σημαίνει όμως ότι η σχέση με τον ασθενή δεν μπορεί να εξαντλείται στη σχέση παρόχου και καταναλωτή. Η επιστημονική τεκμηρίωση, η ασφάλεια, η ειλικρινής ενημέρωση και η προστασία της εμπιστοσύνης αποτελούν μέρος της ίδιας της αποστολής του ιατρικού λειτουργήματος.

Πενήντα χρόνια χωρίζουν το «νερό του Καματερού» από τη σημερινή υπόθεση Μαζωνάκη και τη συζήτηση για την ιατρική της μακροζωίας, την αντιγήρανση, τις αισθητικές παρεμβάσεις και τις υπηρεσίες Υγείας που προβάλλονται στο διαδίκτυο.

Οι εποχές και οι περιπτώσεις δεν είναι ίδιες. Παραμένει όμως σταθερή η ανάγκη του πολίτη να γνωρίζει αν μια παρέμβαση είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη, αν παρέχεται από τον κατάλληλο επαγγελματία, σε νόμιμο και ασφαλή χώρο και χωρίς υποσχέσεις που υπερβαίνουν όσα μπορεί να υποστηρίξει η επιστήμη.

Η έρευνα για την υπόθεση Μαζωνάκη δεν έχει ακόμη δώσει όλες τις απαντήσεις για το τι ακριβώς συνέβη. Έχει όμως ήδη αναδείξει ένα ευρύτερο ζήτημα. Πώς προστατεύεται η εμπιστοσύνη του πολίτη στην ιατρική σε μια εποχή όπου η επιστημονική καινοτομία, οι νέες υπηρεσίες Υγείας και οι τρόποι με τους οποίους προβάλλονται εξελίσσονται ταχύτερα από τους κανόνες και τους μηχανισμούς ελέγχου που καλούνται να τις εποπτεύσουν;