Μιχάλης Νικολάου: Το 50% των καρκίνων μπορεί να προληφθεί
Αποτελεί γεγονός στις ημέρες μας ότι ένα μεγάλο ποσοστό καρκίνων μπορεί να προληφθεί. Με βάση τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της επιστήμης της επιδημιολογίας, περίπου 4 έως 5 στους 10 καρκίνους μπορούν να προληφθούν μέσα από μια στρατηγική που έχει ως στόχο τη μείωση των παραγόντων κινδύνου, τους εμβολιασμούς όπου αυτοί υπάρχουν, τον οργανωμένο προσυμπτωματικό έλεγχο και τις πολιτικές δημόσιας υγείας. Η Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καρκίνου, κάθε χρόνο στις 4 Φεβρουαρίου, μας υπενθυμίζει ότι η μάχη κατά της νόσου δεν δίνεται μόνο στα ογκολογικά τμήματα και στα εργαστήρια, αλλά και στην καθημερινότητα, στις επιλογές, στο περιβάλλον μας και στις ανισότητες πρόσβασης στη φροντίδα. Ο καρκίνος δεν εμφανίζεται πάντα “τυχαία”, ενώ σημαντικό ποσοστό του μπορεί να προληφθεί με ευθύνη όλων μας, του ατόμου, της κοινωνίας και της πολιτείας.
Ο καρκίνος δεν είναι μία ενιαία νόσος, αλλά ένα σύνολο διαφορετικών παθήσεων με διαφορετική βιολογία, πρόγνωση και δυνατότητες πρόληψης. Το στάδιο κατά τη διάγνωση, ο τύπος του καρκίνου, η πρόσβαση στις σύγχρονες θεραπείες και η γενική κατάσταση του ασθενούς διαμορφώνουν το τελικό αποτέλεσμα. Σήμερα, με τη δυνατότητα της έγκαιρης διάγνωσης και τη ραγδαία πρόοδο της ογκολογίας, περίπου 60–65% των καρκίνων μπορούν να θεωρηθούν αντιμετωπίσιμοι. Η πρώιμη διάγνωση αυξάνει τα ποσοστά πενταετούς επιβίωσης πέραν του 90%, καθιστώντας τον θεραπεύσιμη πρόκληση, ενώ, όπου αυτό δεν επιτυγχάνεται, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων έχουμε καταφέρει να μετατρέψουμε τον καρκίνο σε χρόνια νόσο.
Η Μεσογειακή διατροφή
Όταν μιλάμε για πρόληψη, είναι πολύ σημαντικό να εστιάσουμε στα θετικά σημεία, να τα φωτίσουμε και να τα επικοινωνήσουμε, γιατί ο σύγχρονος τρόπος ζωής πολλές φορές τα δυναμιτίζει. Η “κατσαρόλα” για παράδειγμα πρέπει να επιστρέψει στη σύγχρονη ελληνική οικογένεια. Συχνά μιλάμε για την πρόληψη με τεχνικούς όρους, όμως, ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία δημόσιας υγείας βρίσκεται σε ένα καθημερινό, σχεδόν ξεχασμένο σύμβολο, την κατσαρόλα. Η Ελλάδα έχει μια πολιτισμική μαγειρική κληρονομιά που δεν είναι μόνο γευστική. Η Μεσογειακή διατροφή αποτελεί ένα σπουδαίο οδηγό. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, μιλώντας για υγιεινή διατροφή, τονίζει τη σημασία της ποικιλίας και της συστηματικής κατανάλωσης φρούτων, λαχανικών και οσπρίων ως βασικό πυλώνα. Δεν πρόκειται για “δίαιτα” αλλά για επιστροφή σε έναν τρόπο ζωής που μειώνει τον κίνδυνο παχυσαρκίας, η οποία αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για αρκετούς καρκίνους. Παράλληλα βελτιώνει τους δείκτες μεταβολικής υγείας, υποστηρίζει αντιφλεγμονώδεις μηχανισμούς και ενθαρρύνει μια καθημερινότητα με πιο σταθερές συνήθειες. Επιπλέον, διαθέτουμε ισχυρά επιστημονικά δεδομένα ότι η Μεσογειακή διατροφή συνδέεται με μειωμένο κίνδυνο για αρκετούς τύπους καρκίνου και με μεγαλύτερο χρόνο επιβίωσης των ασθενών.
Η πρόληψη αρχίζει από το σπίτι, από το πιάτο μας, τον τρόπο ζωής μας και τις επιλογές μας
Ο ρόλος της ψυχικής υγείας
Η πρόληψη δεν αφορά μόνο το σώμα αλλά και την ψυχή. Από τα Ιπποκρατικά χρόνια είναι γνωστό ότι για να θεραπεύσεις πραγματικά, δεν αρκεί να βρεις το σύμπτωμα, αλλά χρειάζεται να φτάσεις στη γενεσιουργό αιτία. Στον σύγχρονο τρόπο ζωής, σημαντική επιβάρυνση εμφανίζει η χρόνια ψυχική πίεση, η εργασιακή ανασφάλεια, η κοινωνική απομόνωση, η μακροχρόνια φροντίδα άλλων χωρίς παράλληλη στήριξη στον φροντιστή, το οικονομικό άγχος και το burnout. Για να είμαστε, όμως, επιστημονικά ακριβείς, η ψυχική πίεση δεν φαίνεται να προκαλεί από μόνη της καρκίνο με τον ίδιο τρόπο που τον προκαλεί για παράδειγμα το κάπνισμα. Η σχέση είναι πιο σύνθετη και σχετίζεται με το χρόνιο στρες που μπορεί να επηρεάσει το ανοσοποιητικό σύστημα. Η επιστημονική έρευνα έχει μελετήσει εκτενώς αυτή τη σχέση. Υπάρχει εξαντλητική βιβλιογραφία που περιγράφει τους μηχανισμούς μέσω των οποίων το χρόνιο στρες οδηγεί σε απορρύθμιση της ανοσολογικής επιτήρησης, γεγονός που θα μπορούσε να επηρεάσει την ογκογένεση και την εξέλιξη των όγκων. Επίσης, μετά τη διάγνωση του καρκίνου η κατάθλιψη και η σοβαρή ψυχική επιβάρυνση συνδέονται με χειρότερη συμμόρφωση, χειρότερη ποιότητα ζωής και αυξημένη θνησιμότητα. Η χαμηλή αυτοεκτίμηση, το χρόνιο άγχος και η παρατεταμένη ψυχική πίεση δεν είναι “μαγική αιτία” καρκίνου, αλλά μπορούν να λειτουργήσουν ως βιολογικός και συμπεριφορικός πολλαπλασιαστής του κινδύνου. Αυτός είναι και ο λόγος που η ψυχική υγεία δεν αποτελεί “πολυτέλεια”, αλλά μέρος της στρατηγικής μας αν θέλουμε να πετύχουμε τον στόχο του “50%”. Πρέπει να δούμε την πρόληψη ολιστικά και αυτό συμπεριλαμβάνει το σώμα, την ψυχή, την κοινωνία και το περιβάλλον.
Καρκίνος του πνεύμονα όπως λέμε φυματίωση
Σε ένα παλαιότερο άρθρο μου, με τίτλο «Καρκίνος του πνεύμονα όπως λέμε φυματίωση», αναφερόμουν στα τρία βήματα που απαιτούνται για να γίνει ο καρκίνος του πνεύμονα “σπάνιος” όπως η φυματίωση. Ένα ρεαλιστικό μέλλον περνά, πρώτον, από το να αλλάξει το οικοσύστημα της νικοτίνης. Η μετάβαση σε προϊόντα που δεν βασίζονται στην καύση δεν είναι “αθώωση”, αλλά μπορεί, σε επίπεδο πληθυσμού, να αποτελέσει μέρος μιας στρατηγικής μείωσης της βλάβης, με αυστηρή ρύθμιση, κανόνες και στόχο την τελική διακοπή. Δεύτερον, ο οργανωμένος προσυμπτωματικός έλεγχος για ομάδες υψηλού κινδύνου, με χαμηλής δόσης αξονική τομογραφία θώρακος (LDCT) για καπνιστές, βοηθά στην πρώιμη ανίχνευση του καρκίνου του πνεύμονα και μπορεί να αλλάξει δραματικά την πρόγνωση. Η έγκαιρη διάγνωση σε ένα από τα πιο “σιωπηλά” νοσήματα είναι το κλειδί. Τρίτον, η διασύνδεση κάθε ανθρώπου με τον προσωπικό του γιατρό. Αν τα τρία αυτά βήματα λειτουργήσουν μαζί, τότε το “σπάνιο όπως η φυματίωση” παύει να μοιάζει σύνθημα και γίνεται στρατηγικός στόχος υπαρκτός και υλοποιήσιμος.
Η πρόληψη του καρκίνου δεν είναι ένα ατέρμονο «κυνήγι τελειότητας», αλλά μια συστηματική μείωση κινδύνου μέσα από μια στρατηγική που περιλαμβάνει λιγότερο κάπνισμα, μικρότερη έκθεση σε καρκινογόνους παράγοντες, καλύτερη διατροφή με την κατσαρόλα ξανά στο επίκεντρο, περισσότερη άσκηση στην καθημερινότητα, εμβολιασμούς όπου υπάρχουν εγκεκριμένα εμβόλια, προσυμπτωματικά τεστ, πολιτικές υγείας που αμβλύνουν τις ανισότητες και ψυχική ανθεκτικότητα.
Επιλογή ζωής
Το πιο αισιόδοξο μήνυμα της εποχής μας είναι ότι ο καρκίνος δεν είναι παντοδύναμος. Μπορεί να προληφθεί και να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά όταν εντοπίζεται έγκαιρα. Η μάχη με τον καρκίνο δεν είναι μόνο ιατρική. Είναι κοινωνική, πολιτισμική και βαθιά ανθρώπινη. Αν θέλουμε να πετύχουμε το “50%”, πρέπει να το κάνουμε επιλογή ζωής που περνά από το πιάτο μας και την ψυχή μας μέχρι και τις πολιτικές μας αποφάσεις.
